Shkaqet e Ankthit
Bazuar në Kërkimet Shkencore nga Universitetet dhe Spitalet më të Njohura Ndërkombëtare
Ankthi nuk ka një shkak të vetëm.
Ai është rezultat i një ndërveprimi të ndërlikuar midis faktorëve biologjikë, psikologjikë dhe mjedisorë.
Kërkimet më të fundit nga qendrat më të avancuara të shëndetit mendor tregojnë se gjenetika, ndryshimet në qarkullimin e trurit, përvojat jetësore dhe mënyra e jetesës formojnë së bashku terrenin ku ankthi lind dhe zhvillohet.
1. Biologjia: Gjenet dhe Qarku i Trurit
Gjenetika dhe trashëgimia.
Studimet e Institutit Kombëtar të Shëndetit Mendor (NIMH) tregojnë se rreth 30–40% e rasteve të ankthit kanë një komponent gjenetik.
Kjo do të thotë se disa njerëz lindin me një ndjeshmëri më të madhe ndaj stresit dhe frikës.
Megjithatë, predispozita nuk është fat i pashmangshëm — mjedisi, mënyra e jetesës dhe mbështetja emocionale ndikojnë shumë nëse kjo prirje do të shfaqet apo jo.
Truri dhe rrjetet emocionale.
Kërkimet nga Harvard / McLean Hospital dhe NYU Langone kanë zbuluar se tek personat me ankth:
Amigdala, qendra e frikës, është tepër aktive.
Hipokampusi, që ruan kujtimet emocionale, mund të tkurret nga stresi kronik.
Korteksi prefrontal, që ndihmon në kontrollin e emocioneve, funksionon më dobët në rregullimin e frikës.
Këto ndryshime shpjegojnë pse ankthi ndjehet si një alarm që nuk ndalet, edhe kur nuk ka rrezik real.
2. Temperamenti dhe Modelet e Mendimit
Tiparet e hershme të personalitetit.
Studimet nga Universiteti Brown dhe UCLA kanë treguar se fëmijët me temperament të quajtur ndrojtje e lindur (behavioral inhibition) kanë më shumë gjasa të zhvillojnë ankth në moshë të rritur.
Këta fëmijë shpesh shmangin situatat e reja dhe ndihen të pasigurt në përballje me njerëz ose përvoja të panjohura.
Mësimi përmes shmangies.
Truri “mëson” përmes përvojës.
Kur shmangim një situatë që na shkakton frikë, truri e regjistron atë shmangie si strategji sigurie – dhe ankthi forcohet.
Terapitë moderne të ekspozimit (si CBT) ndihmojnë në prishjen e këtij cikli, duke i mësuar trurit se rreziku nuk është real.
3. Stresi, Trauma dhe Faktorët Mjedisorë
Stresi kronik dhe ngjarjet jetësore.
Sipas kërkimeve nga NYU Langone dhe McLean Hospital, përjetimi i stresit të zgjatur – si humbja e një njeriu, pasiguria financiare apo përgjegjësitë e rënda familjare – aktivizon sistemin nervor të stresit dhe rrit nivelin e kortizolit, hormonit që lidhet me ankthin.
Trauma dhe kujtesa emocionale.
Trauma, veçanërisht ajo e fëmijërisë, mund të “riprogramojë” trurin që të qëndrojë gjithmonë në gjendje alarmi.
Edhe kur personi është i sigurt, amigdala vazhdon të sinjalizojë rrezik – si një alarm që nuk fiket.
4. Shëndeti Fizik dhe Faktorët Mjekësorë
Gjendjet mjekësore.
Spitalet si Mayo Clinic dhe Rush University Medical Center kanë dokumentuar se sëmundjet e zemrës, çrregullimet e tiroides, problemet e gjumit apo dhimbjet kronike mund të rrisin simptomat e ankthit.
Kimi dhe hormonet.
Çrregullimet hormonale – p.sh. pas lindjes, gjatë menopauzës apo në pubertet – ndikojnë në prodhimin e serotoninës dhe dopaminës, substanca që rregullojnë humorin, qetësinë dhe balancën emocionale.
Mënyra e jetesës.
Mungesa e gjumit, konsumimi i tepërt i kafeinës dhe aktiviteti fizik i ulët përkeqësojnë simptomat e ankthit, sepse nxisin sistemin nervor simpatik – pjesën që përgatit trupin për “luftë ose ikje”.
5. Gjinia dhe Faza e Jetës
Ndryshimet hormonale.
Gratë përjetojnë më shpesh ankth, sidomos gjatë shtatzënisë, pas lindjes dhe në menopauzë.
Këto faza shoqërohen me ndryshime hormonale që ndikojnë në sistemin nervor dhe në stabilitetin emocional.
Adoleshenca dhe zhvillimi.
Sipas studimeve të NIMH, adoleshenca është periudha kur truri është më i ndjeshëm ndaj stresit, për shkak të zhvillimit të pjesshëm të korteksit prefrontal – pjesa e trurit që ndihmon në vetëkontroll dhe balancim emocional.
Pse është e Rëndësishme të Trajtohet Ankthi
Sipas kërkimeve nga Harvard, UCLA dhe NIMH, ankthi është një çrregullim që prek jo vetëm mendjen, por edhe trupin.
Ai mund të ndikojë në ritmin e zemrës, presionin e gjakut, tretjen dhe sistemin imunitar.
Lajmi i mirë është se truri është plastik – ai mund të ndryshojë.
Terapia kognitive, meditimi, aktiviteti fizik dhe ushqyerja e shëndetshme kanë treguar rezultate të qarta në uljen e simptomave dhe rikthimin e ekuilibrit emocional.
Përfundim
Ankthi nuk është shenjë dobësie, por një reaksion biologjik dhe emocional i trupit ndaj stresit dhe pasigurive të jetës.
Ai mund të shkaktohet nga gjenet, përvojat e vështira ose stili i jetesës – por mund të trajtohet me sukses.
💬 Kombinimi i terapisë profesionale, kujdesit për trupin dhe mbështetjes sociale është mënyra më efektive për të menaxhuar ankthin dhe për të ndërtuar një jetë më të qetë, të balancuar dhe të qëndrueshme emocionalisht.
✅ Bazuar në:
National Institute of Mental Health (NIMH), Harvard/McLean Hospital, NYU Langone Health, UCLA, Brown University, Rush University Medical Center, dhe Mayo Clinic.