Shkaqet e Depresionit: Një Analizë Profesionale

Gjenetika dhe Trashëgimia Familjare

Studimet tregojnë se rreth 40–50% e rrezikut për depresion shpjegohet nga faktorët gjenetikë. Depresioni nuk shkaktohet nga një gjen i vetëm, por nga një kombinim i qindra varianteve të vogla gjenetike që ndikojnë në mënyrën se si truri prodhon dhe përdor neurotransmetues si serotonina dhe dopamina.
Kjo nënkupton se personat me histori familjare të depresionit mund të kenë një predispozicion biologjik, por mjedisi dhe stili i jetesës luajnë një rol po aq të madh nëse kjo prirje do të shfaqet apo jo.
Më praktikisht, nëse një grua ka prindër ose gjyshër me depresion, ka më shumë gjasa që edhe ajo të ketë një tru “të ndjeshëm” ndaj stresit. Pra, mund të themi se kjo grua ka një predispozitë më të lartë për depresion, por kjo nuk do të thotë se ajo patjetër do të përjetojë depresion gjatë jetës së saj.

Biologjia e Trurit dhe Qarku i Humorit

Depresioni lidhet ngushtë me çrregullimet në qarqet nervore që kontrollojnë emocionet.

Amigdala: është pjesa e trurit që na ndihmon të reagojmë ndaj rrezikut. Tek personat me depresion, ajo shpesh është tepër aktive, duke pasur tendencën të “ekzagjerojë” dhe të zmadhojë emocionet negative, gjë që e bën personin më të ndjeshëm.

Hipokampusi: kjo zonë e trurit ndihmon në kujtesë dhe rregullimin e emocioneve. Tek disa persona me depresion afatgjatë, ai është më i vogël.
Pse? Sepse kortizoli – hormoni kryesor i stresit – nëse qëndron i lartë për një kohë të gjatë, dëmton qelizat nervore në hipokampus, duke ngadalësuar kështu rritjen apo krijimin e qelizave të reja nervore të shëndetshme.

Korteksi prefrontal: është pjesa e trurit që merret me vendimmarrje dhe kontroll të emocioneve. Tek personat me depresion ai shfaq aktivitet të reduktuar, duke e bërë më të vështirë rregullimin e emocioneve dhe frenimin e mendimeve negative.

Këto ndryshime shpjegojnë pse trajtimet si psikoterapia dhe medikamentet funksionojnë: ato nxisin neuroplasticitetin dhe krijimin e lidhjeve të reja nervore, duke përmirësuar ekuilibrin e qarqeve të humorit.

Faktorët Psikologjikë dhe Modelet e Mendimit

Psikologjia kognitive tregon se mendimet e përsëritura negative për veten, botën dhe të ardhmen mund të shndërrohen në modele të qëndrueshme që ushqejnë depresionin.
Këto modele mendimi, me kalimin e kohës, forcojnë lidhjet nervore në trurin emocional, duke e bërë më të vështirë ndryshimin e perceptimeve.
Ky proces shpjegon pse terapia kognitive (CBT) është efektive: ajo ndihmon në krijimin e rrugëve të reja mendore që mbështesin shpresën dhe vetëvlerësimin.

P.sh. mendime të përsëritura si: “Unë s’kam vlerë”, “Bota është e padrejtë”, “E ardhmja ime është e errët”.
Sa më shumë përsëriten këto mendime, aq më shumë forcohen lidhjet nervore që lidhen me negativitetin (një proces që quhet neuroplasticitet). Kështu truri “mësohet” të mendojë negativisht.
Me kohë, kjo dobëson aktivitetin e korteksit prefrontal dhe rrit fuqinë e amigdalës. Rezultati: njeriu bëhet më i pambrojtur ndaj stresit dhe ankthit.

Trauma dhe Përvojat e Hershme

Përvojat traumatike gjatë fëmijërisë kanë ndikim afatgjatë në shëndetin mendor.

Kur fëmija jeton në stres:
Një fëmijë që rritet mes dhunës, neglizhencës ose humbjeve të mëdha, mëson se bota është e rrezikshme. Truri i tij e vendos veten në “modalitet mbijetese”: amigdala gjithmonë në alarm, kortizoli gjithmonë i lartë.

Efekti afatgjatë:
Ky sistem nuk fiket kur fëmija bëhet i rritur. Truri mbetet i programuar të presë rrezik edhe kur ai nuk ekziston.
Për këtë arsye, trauma e hershme shpjegon pse disa të rritur përjetojnë depresion pa ndonjë shkak të dukshëm në të tashmen.

Reflektim:
Trauma është si të jetosh pranë një alarmi që bie çdo natë – pas një kohe, edhe kur hesht, ti prapë nuk fle dot i qetë.

Stresi Social dhe Mjedisor

Faktorët socialë dhe mjedisorë kanë ndikim të madh në shëndetin mendor.

Ngjarje si humbja e një personi të dashur, divorci ose papunësia shpesh shkaktojnë episode depresive.
Izolimi social sjell ndjenjë boshllëku dhe humbje të motivimit.
Stresi i zgjatur nga presioni financiar ose akademik mban të aktivizuar sistemin e stresit dhe dobëson qëndrueshmërinë emocionale.

Ngjarjet jetësore si humbja e një të dashuri, divorci, apo presioni i lartë në punë ose studime janë nxitës të zakonshëm të depresionit.

Si ndikon te truri?
Këto situata rrisin nivelin e hormoneve të stresit dhe, me kalimin e kohës, kjo krijon lodhje nervore dhe e bën trurin më pak elastik.

Sëmundjet Kronike dhe Shëndeti Fizik

Depresioni shpesh shfaqet bashkë me sëmundje kronike si diabeti, sëmundjet kardiovaskulare dhe ato autoimunitare.
Pse? Sepse këto gjendje shoqërohen me inflamacion kronik – një gjendje ku sistemi imunitar prodhon shumë citokina (molekula që luftojnë infeksionet).
Rezultati është lodhje, humor i ulët dhe vështirësi në përqendrim – të gjitha simptoma tipike të depresionit.

Në dukje, sëmundja rrit rrezikun për depresion, ndërsa depresioni e bën më të vështirë menaxhimin e sëmundjes (p.sh., pacientët depresivë kujdesen më pak për ilaçet apo dietën).
Trupi dhe mendja janë një sistem i vetëm: kur trupi është i lënduar, edhe shpirti ul kokën; dhe kur shpirti është i lënduar, edhe trupi ndjehet më i sëmurë.

Stili i Jetës dhe Ushqimi

Studime të fundit tregojnë një lidhje midis ushqimeve ultra të përpunuara (UPF) dhe depresionit.
Konsumimi i lartë i tyre lidhet me një rritje prej rreth 50% të rrezikut për depresion.

Ushqimet e përpunuara shkaktojnë inflamacion, luhatje të forta të sheqerit në gjak dhe dëmtojnë mikrobiomën e zorrëve.
Rritjet e shpejta të sheqerit pas konsumit të ushqimeve me shumë karbohidrate shkaktojnë rënie po aq të shpejtë – duke krijuar luhatje të humorit.

Në të kundërt, dieta mesdhetare, e pasur me fruta, perime, peshk dhe yndyra të shëndetshme, ndihmon në uljen e inflamacionit dhe përmirësimin e funksioneve të trurit.

Përfundim

Depresioni është rezultat i ndërveprimit të shumë faktorëve: gjenetikë, biologjikë, psikologjikë, socialë dhe mjedisorë.

  • Gjenetika krijon një predispozicion.

  • Qarqet nervore që rregullojnë humorin mund të çrregullohen.

  • Trauma dhe stresi kronik e bëjnë trurin më të ndjeshëm.

  • Sëmundjet kronike dhe inflamacioni ndikojnë në proceset biokimike.

  • Dieta dhe stili i jetesës mund ta përkeqësojnë ose përmirësojnë gjendjen.

Kjo është arsyeja pse trajtimi efektiv kërkon një qasje të integruar: terapi psikologjike, medikamente kur janë të nevojshme, ndryshime në stilin e jetesës dhe mbështetje sociale.
Vetëm një qasje gjithëpërfshirëse mund të ndihmojë në rivendosjen e ekuilibrit të trurit dhe përmirësimin e cilësisë së jetës.